Sai lầm của Khoa học

Tôi không phản đối khoa học. Chính xác mà nói, tôi còn tự xem mình là một người thích Vật lý và thích Toán học; những thứ như Vật lý Lượng tử hay Lý thuyết trò chơi lúc nào cũng làm tôi thấy hứng thú. Tôi cũng tin rằng sự tiến bộ của khoa học đã cứu sống rất nhiều người, và làm cuộc sống hàng ngày của chúng ta dễ chịu hơn.

Vậy tôi không thuộc số những người khăng khăng nói rằng Thượng đế tạo ra muôn loài và thuyết Tiến hóa của Darwin chỉ là nói nhảm. Nhưng tôi cũng đồng tình với nhà Vật lý học Freeman Dyson khi ông nói rằng khoa học chỉ là một ô cửa sổ nhìn ra bầu trời rộng lớn, chứ không phải là bầu trời. Tôi tin rằng tất cả mọi người, đặc biệt là người làm khoa học, phải biết hết mực kính trọng những thứ ngoài tầm hiểu biết của con người.

Thế nhưng có vẻ như có rất nhiều người tự cho rằng họ là những nhà khoa học tầm cỡ còn vượt trên cả Dyson; họ khăng khăng rằng khoa học giải thích được mọi vấn đề, và những gì “phản khoa học” hoặc “không có chứng cứ khoa học” bị cho là “lạc hậu” hay “bịp bợm”. Bài viết này của tôi là nói về họ.

Thế nào là khoa học? Những học thuyết của khoa học từ đâu mà có? Có hai cách xác lập luận thuyết khoa học: một là suy luận từ những luận thuết đã được xác lập từ trước, hai là tìm cách giải thích hợp lý nhất cho một hiện tượng quan sát được. 

Hiển nhiên, nếu ta chứng minh được phương pháp thứ hai có sai lầm, thì khi dùng thức chứng minh Induction của toán học, ta thấy phương pháp thứ nhất cũng sai lầm. Vậy ta tập trung vào phản biện phương pháp thứ hai.

Cách chứng minh khá đơn giản. Chúng ta bỏ qua (mà không sợ mất tính tổng quát) trường hợp có nhiều hơn một trường phái tranh cãi nhau về cách giải thích một hiện tượng, và nhìn vào quá trình đơn giản nhất để thiết lập học thuyết. Sau khi quan sát được một hiện tượng nào đó, các nhà khoa học sẽ tìm cách giải thích vì sao xảy ra hiện tượng đó, đương nhiên là có những lập luận riêng để bổ sung cho ý kiến của mình. Sau đó, họ sẽ chọn ra cách giải thích mà họ cho là hợp lý nhất, và phương pháp giải thích đó được công nhận là một học thuyết. Từ đó về sau, các công trình nghiên cứu, các bài lập luận hoặc các giả thuyết mới có thể dùng nó làm bổ đề.

Ta thấy ở đây có vấn đề gì đó. Sau toàn bộ quá trình xác lập học thuyết, chúng ta chỉ thu lại được một thứ gọi là “cách giải thích hợp lý nhất”. Chúng ta bỏ qua việc tranh luận xem thế nào là “hợp lý nhất”, và đi thẳng vào vấn đề chính. “Cách giải thích hợp lý nhất” có nghĩa là trong tầm hiểu biết của tất cả những nhà khoa học nói trên cộng lại, họ tìm ra được một thứ gần nhất với bản chất của hiện tượng quan sát được, và chọn nó làm học thuyết.

Vậy nói cách khác, vì sự hiểu biết có hạn của chúng ta chỉ cho phép chúng ta nghĩ ra được cách giải thích ấy là hay nhất, cho nên nó là đúng?

Để dễ hiểu hơn, hãy thử tưởng tượng cuộc đối thoại dưới đây giữa tôi và một tín đồ cực đoan của khoa học về một trong những học thuyết quan trọng và được công nhận rộng rãi nhất thế giới: Trọng lực Trái Đất:

Tôi: Nếu tôi ném quả táo này lên, nó có rơi xuống không?

TĐ: Đương nhiên là có.

Tôi: Tại sao?

TĐ: Vì Trái Đất có trọng lực.

Tôi: Tại sao anh biết trọng lực có tồn tại?

TĐ: Nếu không có trọng lực thì tại sao mọi thứ trên không trung lại rơi xuống? Anh có cách giải thích nào khác không?

Tôi: Có chứ. Quả táo rơi là vì ông Ba Bị tàng hình kéo nó xuống.

TĐ: Đó là thứ ngu ngốc nhất tôi từng nghe.

Tôi: Thật à. Tại sao?

TĐ: Thế anh có chứng minh được lời anh vừa nói không?

Tôi: Không hề. Thế anh có chứng minh được trọng lực tồn tại không?

Và điều này dẫn chúng ta đến luận điểm lớn nhất của tôi trong bài này: Khoa học không chứng minh được bất kỳ một thứ gì cả.

Khoa học có thể cho bạn một lời giải thích vô cùng thuyết phục, đúng; khoa học có thể cho bạn một cách nhìn mới rất hay về một vấn đề, đúng; nhưng nó không chứng minh được cái gì cả. Bất kỳ ai đã từng viết một bài chứng minh Toán học đều biết thế nào là chứng minh. Trong một bài chứng minh, mệnh đề này phải được trực tiếp suy luận ra theo các định luật logic từ một mệnh đề đã viết trước đó, nếu không thì định lí không có giá trị. Và ngay cả khi bài chứng minh được viết một cách hoàn hảo, nó vẫn chỉ đúng trong phạm vi cho phép của những tiên đề mà nó công nhận thôi.

Lấy Toán học làm ví dụ. Mặc dù Toán học thường được xem là bậc cao nhất của logic, mọi định lí trong toán học đều chỉ đúng trong phạm vi các tiên đề mà nó công nhận không chứng minh; nói cách khác, Toán học hợp lý trong tự thân nó, không hơn không kém. Nếu không có các tiên đề được công nhận không cần chứng minh, thì Toán học cũng không tồn tại.

Nếu bạn còn nhớ chút gì về Logic học cơ bản học qua từ những năm cấp 3, hãy xét ví dụ sau đây. 

Cho 2 mệnh đề:

Trời mưa.

Nếu trời mưa, thì các chàng trai trẻ đều là ếch ộp.

Chúng ta có thể suy ra:

Các chàng trai trẻ đều là ếch ộp.

Kết quả chứng minh trên hoàn toàn chính xác, không thể bàn cãi. Nhưng nó chỉ đúng trong phạm vi tiên đề của hai mệnh đề cho sẵn mà thôi. Nếu không thì rắc rối to.

Kết luận lại, không có cái gì gọi là “được khoa học chứng minh” cả. Nói câu này là hoàn toàn sai về cơ bản, vì thứ nhất, khoa học về bản chất cấu tạo không có khả năng chứng minh, và thứ hai, nếu chẳng hạn khoa học chứng minh được điều gì đó, thì kết quả đó vẫn vô nghĩa về mặt logic, vì nó chỉ đúng trong phạm vi cho phép của tiên đề mà thôi.

Vậy hãy giữ cho đầu óc mở mang và khiêm nhường; hãy nhận thức được rằng có quá nhiều thứ trên đời, quá nhiều khả năng chúng ta không thể biết hết được. Hãy học thuộc lòng những lời khôn ngoan của triết gia Socrates: “Tôi chỉ biết một điều, đó là tôi không biết gì cả”.

Tôi rất thích khoa học, nhưng lại rất ghét những kẻ tôn sùng nó một cách cực đoan. Vậy lần sau nếu có anh “nhà khoa học” nào phản biện lời bạn nói bằng những lời “được khoa học chứng mình”, hãy bảo anh ta rằng: “Vậy ý anh nói là bởi vì anh không đủ thông minh để tìm ra cách giải thích gì hơn, nên điều đó hẳn phải đúng. Về mặt logic việc này thật nực cười. Với lại, chàng trai trẻ này, anh là con ếch ộp.”

 

-K

(Bài này được tôi viết bằng tiếng Anh trước rồi mới viết lại bằng tiếng Việt. Để xem bản gốc tiếng Anh, mời vào www.infiniteflutter.blogspot.com)