Sai lầm của Khoa học

Tôi không phản đối khoa học. Chính xác mà nói, tôi còn tự xem mình là một người thích Vật lý và thích Toán học; những thứ như Vật lý Lượng tử hay Lý thuyết trò chơi lúc nào cũng làm tôi thấy hứng thú. Tôi cũng tin rằng sự tiến bộ của khoa học đã cứu sống rất nhiều người, và làm cuộc sống hàng ngày của chúng ta dễ chịu hơn.

Vậy tôi không thuộc số những người khăng khăng nói rằng Thượng đế tạo ra muôn loài và thuyết Tiến hóa của Darwin chỉ là nói nhảm. Nhưng tôi cũng đồng tình với nhà Vật lý học Freeman Dyson khi ông nói rằng khoa học chỉ là một ô cửa sổ nhìn ra bầu trời rộng lớn, chứ không phải là bầu trời. Tôi tin rằng tất cả mọi người, đặc biệt là người làm khoa học, phải biết hết mực kính trọng những thứ ngoài tầm hiểu biết của con người.

Thế nhưng có vẻ như có rất nhiều người tự cho rằng họ là những nhà khoa học tầm cỡ còn vượt trên cả Dyson; họ khăng khăng rằng khoa học giải thích được mọi vấn đề, và những gì “phản khoa học” hoặc “không có chứng cứ khoa học” bị cho là “lạc hậu” hay “bịp bợm”. Bài viết này của tôi là nói về họ.

Thế nào là khoa học? Những học thuyết của khoa học từ đâu mà có? Có hai cách xác lập luận thuyết khoa học: một là suy luận từ những luận thuết đã được xác lập từ trước, hai là tìm cách giải thích hợp lý nhất cho một hiện tượng quan sát được. 

Hiển nhiên, nếu ta chứng minh được phương pháp thứ hai có sai lầm, thì khi dùng thức chứng minh Induction của toán học, ta thấy phương pháp thứ nhất cũng sai lầm. Vậy ta tập trung vào phản biện phương pháp thứ hai.

Cách chứng minh khá đơn giản. Chúng ta bỏ qua (mà không sợ mất tính tổng quát) trường hợp có nhiều hơn một trường phái tranh cãi nhau về cách giải thích một hiện tượng, và nhìn vào quá trình đơn giản nhất để thiết lập học thuyết. Sau khi quan sát được một hiện tượng nào đó, các nhà khoa học sẽ tìm cách giải thích vì sao xảy ra hiện tượng đó, đương nhiên là có những lập luận riêng để bổ sung cho ý kiến của mình. Sau đó, họ sẽ chọn ra cách giải thích mà họ cho là hợp lý nhất, và phương pháp giải thích đó được công nhận là một học thuyết. Từ đó về sau, các công trình nghiên cứu, các bài lập luận hoặc các giả thuyết mới có thể dùng nó làm bổ đề.

Ta thấy ở đây có vấn đề gì đó. Sau toàn bộ quá trình xác lập học thuyết, chúng ta chỉ thu lại được một thứ gọi là “cách giải thích hợp lý nhất”. Chúng ta bỏ qua việc tranh luận xem thế nào là “hợp lý nhất”, và đi thẳng vào vấn đề chính. “Cách giải thích hợp lý nhất” có nghĩa là trong tầm hiểu biết của tất cả những nhà khoa học nói trên cộng lại, họ tìm ra được một thứ gần nhất với bản chất của hiện tượng quan sát được, và chọn nó làm học thuyết.

Vậy nói cách khác, vì sự hiểu biết có hạn của chúng ta chỉ cho phép chúng ta nghĩ ra được cách giải thích ấy là hay nhất, cho nên nó là đúng?

Để dễ hiểu hơn, hãy thử tưởng tượng cuộc đối thoại dưới đây giữa tôi và một tín đồ cực đoan của khoa học về một trong những học thuyết quan trọng và được công nhận rộng rãi nhất thế giới: Trọng lực Trái Đất:

Tôi: Nếu tôi ném quả táo này lên, nó có rơi xuống không?

TĐ: Đương nhiên là có.

Tôi: Tại sao?

TĐ: Vì Trái Đất có trọng lực.

Tôi: Tại sao anh biết trọng lực có tồn tại?

TĐ: Nếu không có trọng lực thì tại sao mọi thứ trên không trung lại rơi xuống? Anh có cách giải thích nào khác không?

Tôi: Có chứ. Quả táo rơi là vì ông Ba Bị tàng hình kéo nó xuống.

TĐ: Đó là thứ ngu ngốc nhất tôi từng nghe.

Tôi: Thật à. Tại sao?

TĐ: Thế anh có chứng minh được lời anh vừa nói không?

Tôi: Không hề. Thế anh có chứng minh được trọng lực tồn tại không?

Và điều này dẫn chúng ta đến luận điểm lớn nhất của tôi trong bài này: Khoa học không chứng minh được bất kỳ một thứ gì cả.

Khoa học có thể cho bạn một lời giải thích vô cùng thuyết phục, đúng; khoa học có thể cho bạn một cách nhìn mới rất hay về một vấn đề, đúng; nhưng nó không chứng minh được cái gì cả. Bất kỳ ai đã từng viết một bài chứng minh Toán học đều biết thế nào là chứng minh. Trong một bài chứng minh, mệnh đề này phải được trực tiếp suy luận ra theo các định luật logic từ một mệnh đề đã viết trước đó, nếu không thì định lí không có giá trị. Và ngay cả khi bài chứng minh được viết một cách hoàn hảo, nó vẫn chỉ đúng trong phạm vi cho phép của những tiên đề mà nó công nhận thôi.

Lấy Toán học làm ví dụ. Mặc dù Toán học thường được xem là bậc cao nhất của logic, mọi định lí trong toán học đều chỉ đúng trong phạm vi các tiên đề mà nó công nhận không chứng minh; nói cách khác, Toán học hợp lý trong tự thân nó, không hơn không kém. Nếu không có các tiên đề được công nhận không cần chứng minh, thì Toán học cũng không tồn tại.

Nếu bạn còn nhớ chút gì về Logic học cơ bản học qua từ những năm cấp 3, hãy xét ví dụ sau đây. 

Cho 2 mệnh đề:

Trời mưa.

Nếu trời mưa, thì các chàng trai trẻ đều là ếch ộp.

Chúng ta có thể suy ra:

Các chàng trai trẻ đều là ếch ộp.

Kết quả chứng minh trên hoàn toàn chính xác, không thể bàn cãi. Nhưng nó chỉ đúng trong phạm vi tiên đề của hai mệnh đề cho sẵn mà thôi. Nếu không thì rắc rối to.

Kết luận lại, không có cái gì gọi là “được khoa học chứng minh” cả. Nói câu này là hoàn toàn sai về cơ bản, vì thứ nhất, khoa học về bản chất cấu tạo không có khả năng chứng minh, và thứ hai, nếu chẳng hạn khoa học chứng minh được điều gì đó, thì kết quả đó vẫn vô nghĩa về mặt logic, vì nó chỉ đúng trong phạm vi cho phép của tiên đề mà thôi.

Vậy hãy giữ cho đầu óc mở mang và khiêm nhường; hãy nhận thức được rằng có quá nhiều thứ trên đời, quá nhiều khả năng chúng ta không thể biết hết được. Hãy học thuộc lòng những lời khôn ngoan của triết gia Socrates: “Tôi chỉ biết một điều, đó là tôi không biết gì cả”.

Tôi rất thích khoa học, nhưng lại rất ghét những kẻ tôn sùng nó một cách cực đoan. Vậy lần sau nếu có anh “nhà khoa học” nào phản biện lời bạn nói bằng những lời “được khoa học chứng mình”, hãy bảo anh ta rằng: “Vậy ý anh nói là bởi vì anh không đủ thông minh để tìm ra cách giải thích gì hơn, nên điều đó hẳn phải đúng. Về mặt logic việc này thật nực cười. Với lại, chàng trai trẻ này, anh là con ếch ộp.”

 

-K

(Bài này được tôi viết bằng tiếng Anh trước rồi mới viết lại bằng tiếng Việt. Để xem bản gốc tiếng Anh, mời vào www.infiniteflutter.blogspot.com)

Thiền - ngay bây giờ

Càng ngày tôi càng thích uống trà. Năm ngoái, một người bạn rất quý của tôi tặng một hộp nửa cân trà Ahmad hảo hạng, và bây giờ với tôi một ấm trà đun bằng nến đã trở thành một phần không thể thiếu trong một ngày.

Tôi đã chuyển từ uống cà phê sang uống trà – một phần lớn là vì việc uống cà phê luôn mang theo cái phong vị tất bật của một ngày ngập trong công việc. Thử nghĩ mà xem: lần cuối cùng bạn uống cà phê là khi nào?

Nhớ lại chưa? Tốt. Giờ thử nghĩ tiếp: trong lần uống cà phê đó, bạn còn tranh thủ làm gì khác? Đọc sách? Nghe nhạc? Học bài/ làm việc? Tán gẫu với một người bạn?

Nếu câu trả lời của bạn là “không gì cả”, tốt. Cho bạn vượt qua vòng loại. Giờ mới đến phần khó: trong lần uống cà phê đó, bạn còn nghĩ  gì khác?

Câu trả lời đúng phải là “không gì cả”, và tôi đoán chắc đến 99.9% mọi người đều trượt vòng này. Cũng phải thôi – bạn là một công dân của một xã hội hiện đại, bạn có hàng trăm thứ phải làm, hàng ngàn thứ phải nghĩ. Nhiều khả năng là bạn vừa uống cà phê vừa nói chuyện với ai đó, hoặc uống cho tỉnh để cố hoàn thành nốt công việc trong ngày. Thời gian có hạn mà có quá nhiều thứ phải làm, nên bạn thường phải tranh thủ như thế đấy.

Tôi không thích cái từ “tranh thủ” chút nào. Không biết là hiệu suất làm việc khi “tranh thủ” làm nhiều việc một lúc có tăng lên không. Tôi có một người bạn thường vừa rửa bát vừa nghĩ cách giải bài Vật lý. Ở quán Starbucks, bất kỳ lúc nào trong ngày bạn bước vào cũng có thể bắt gặp vài cô cậu sinh viên vừa uống cà phê vừa đọc bài hoặc viết luận. Có thể với họ làm như thế tiết kiệm thời gian mà hiệu quả hơn, việc này tôi không đủ dữ liệu để phán đoán.

Nhưng hiệu quả hay không hiệu quả, tôi đều không tán đồng. Khi ta “tranh thủ” làm gì đó, ta không chú tâm vào việc ta làm, vì thế ta thường bỏ qua rất nhiều chi tiết, và quan trọng hơn cả là bỏ qua cơ hội được tận hưởng nó.

Chắc bạn đang nghĩ: rửa cả núi bát đĩa bẩn hoặc cố đọc 450 trang Kinh tế trong một ngày thì có gì đáng để tận hưởng? Và câu trả lời đúng là một câu hỏi ngược lại: Có gì không?

Ai quy định cái gì bạn có thể tận hưởng, cái gì không? Ai đặt ra cái luật rằng rửa bát không thể là thứ vui thú nhất trong ngày của bạn? Ai ra hạn mức cho cái hạnh phúc chúng ta có được khi làm công việc hàng ngày?

Đừng nói là bản năng con người, vì trên thế giới có hàng trăm triệu những ví dụ phản đối lại điều đó. Chẳng hạn, đảo Vanuatu vài năm trước đây được bầu làm đất nước hạnh phúc nhất thế giới, và tôi cam đoan với bạn họ không có hầu hết những thứ chúng ta gắn liền với “vui thú” và “tận hưởng”: không máy tính, không Internet, không TV, không trò chơi điện tử, không quán bar, không hộp đêm. Tôi vừa ngồi ăn một miếng bánh doughnut thơm lừng; tôi nghĩ họ cũng không biết doughnut là cái gì đâu.

Báo BBC khi viết về đảo Vanuatu gọi họ là một nước ở thế giới thứ ba, nghĩa là một nước kém phát triển. Rất nhiều người khi nghe kết quả bình chọn liền bật cười và nói rằng chắc có lẽ bọn họ vui vẻ thế là vì họ “không biết gì”. Trong tiếng Việt, nhiều người nói họ “ngu lâu hưởng thái bình”, một câu nói mang chút tính mỉa mai.

Lần nào nghe những lời nói rằng cư dân đảo quốc Vanuatu “kém phát triển”, tôi đều thấy buồn cười lắm. Tôi hỏi bạn nhé: mục đích lớn nhất của đời bạn là gì?

Phần đông sẽ trả lời là “hạnh phúc” – tôi sẽ không đi sâu vào cuộc tranh luận tại sao hạnh phúc lại là mục tiêu cả đời của rất nhiều người, trên Internet những bài viết như thế càng ngày càng nhiều rồi, bạn có thể tìm trên Google chỉ mất vài phút thôi. 

Vậy nếu mục đích lớn nhất của cả đời chúng ta là hạnh phúc, mà cư dân Vanuatu đã hạnh phúc rồi, chẳng phải bọn họ vượt qua chúng ta cả ngàn năm ánh sáng sao? Bọn họ đã đạt đến cái mục tiêu mà những “người văn minh” như chúng ta phải theo đuổi cả đời!

Ý của tôi là thế này: không có luật nào quy định cái gì bạn có thể tận hưởng, cái gì không; đều là do bạn quyết định cả, bạn muốn được thích rửa bát hay thích đọc bài đều được cả, chỉ mất thời gian luyện tập thôi. 

Lí do tôi thích ấm trà của tôi đến thế là vì một khi đã chuẩn bị xong xuôi, rót ra một chén trà Earl Grey bốc hơi nghi ngút, thả vào một lát mỏng chanh vàng, một thìa nhỏ mật ong, thì tôi chỉ ngồi xuống và uống trà. Tôi không đọc sách, không viết bài, không nói chuyện, không nghĩ. Tôi để tâm hoàn toàn vào chén trà, và vào việc uống trà.

Và đó tức là Thiền, thế thôi. Nếu bạn làm được như thế trong 15 phút, bạn Thiền được 15 phút. Nếu chỉ làm được trong 30 giấy, bạn Thiền được 30 giây. Đơn giản quá phải không?

Vậy ta hãy Thiền đi, ngay bây giờ. Tại sao không?

Và biết đâu, lần sau bạn nhấp môi vào ly cà phê, lại thấy hương vị khác đi đôi chút.

-K

(Bài viết này tôi viết bằng tiếng Anh trước rồi mới dịch ra tiếng Việt. Để đọc bản gốc tiếng Anh, mời vào www.infiniteflutter.blogspot.com)